Генетски модифицираната (ГМ) храна е една од најдискутираните теми во современата исхрана. Во последните неколку децении таа е предмет на бројни научни истражувања, но и на јавни дебати, особено во Европа, каде што постојат различни ставови за нејзината безбедност, употреба и влијание врз животната средина.
Генетски модифицираните организми (ГМО) се создаваат со современи биотехнолошки методи, при кои се внесуваат, менуваат или исклучуваат одредени гени со цел да се добијат посакувани својства. На пример, растенијата можат да станат поотпорни на штетници, болести, суша или одредени хербициди, а во некои случаи може да се подобри и нивната хранлива вредност.
Дали генетски модифицираната храна е безбедна?
Во Европската Унија генетски модифицираната храна е една од најстрого контролираните категории на храна од аспект на безбедност. Пред некој ГМ производ да биде одобрен за продажба, тој мора да помине детална научна проценка спроведена од Европската агенција за безбедност на храната (EFSA). Во оваа проценка се анализираат можните ризици за здравјето на луѓето и животните, како и потенцијалното влијание врз животната средина.
Иако ниту една храна не може да се смета за апсолутно безризична, досегашните научни проценки покажуваат дека генетски модифицираната храна која е одобрена во Европската Унија е исто толку безбедна за консумирање како и нејзините конвенционални еквиваленти.
Како се одобрува ГМ храната во Европската Унија?
Процесот на одобрување е долг и строго регулиран. Секоја апликација најпрво се доставува до Европската агенција за безбедност на храната, која спроведува независна научна проценка. Во текот на постапката, земјите членки на Европската Унија, како и јавноста, имаат можност да достават свои коментари. По завршувањето на научната проценка, апликацијата ја разгледува Постојаниот комитет, составен од претставници на сите земји членки. Доколку комитетот не донесе конечна одлука, предметот се разгледува од Апелацискиот комитет. Ако и таму не се постигне квалификувано мнозинство, конечната одлука ја носи Европската комисија. Секое одобрение важи 10 години, по што производителот мора повторно да достави документација доколку сака производот да остане на европскиот пазар.
Законодавство во Европската Унија
Производството, увозот, продажбата и етикетирањето на генетски модифицираната храна во Европската Унија се регулирани со строго законодавство. Основниот правен акт е Регулативата (ЕЗ) бр. 1829/2003, која ги уредува условите за одобрување на генетски модифицирана храна и добиточна храна. Дополнително, Регулативата (ЕЗ) бр. 1830/2003 воспоставува систем за следливост и етикетирање, со што се овозможува производите што содржат или се добиени од генетски модифицирани организми да можат да се следат низ целиот синџир на производство и дистрибуција.
Како се етикетира генетски модифицираната храна?
Европската Унија има едни од најстрогите правила за етикетирање на ГМ храната во светот. Целта е потрошувачите да можат да направат информиран избор. Храната мора јасно да биде означена доколку повеќе од 0,9% од одредена состојка потекнува од одобрен генетски модифициран организам. Ако присуството е под оваа граница, производителот мора да докаже дека тоа е случајно или технички неизбежно. Важно е да се нагласи дека прагот од 0,9% се применува за секоја состојка поединечно, а не за производот како целина. На пример, ако еден производ содржи соја со 0,7% ГМ потекло и пченка со 0,8% ГМ потекло, не е потребно дополнително ГМ етикетирање, бидејќи ниту една поединечна состојка не го надминува законскиот праг. Етикетирањето е задолжително дури и кога во конечниот производ повеќе не може лабораториски да се детектира ДНК или протеин од оригиналниот генетски модифициран организам.
Од друга страна, генетски модифицирани организми кои не се одобрени во Европската Унија не смеат да бидат присутни во храната што се пласира на европскиот пазар.
Генетски модифицираната храна останува тема која предизвикува бројни научни, етички и општествени дискусии. Сепак, во Европската Унија секој ГМ производ поминува низ детална научна проценка пред да биде одобрен за употреба, а законодавството обезбедува строга контрола, следливост и задолжително етикетирање.
Без оглед на личните ставови за генетски модифицираната храна, потрошувачите во Европската Унија имаат можност да направат информиран избор благодарение на транспарентниот систем за проценка на безбедноста и јасните правила за означување на производите.
