Фолатот, познат и како витамин Б9, е една од најважните хранливи материи за правилно функционирање на организмот. Иако најчесто се споменува во контекст на бременоста, неговата улога е многу поширока. Тој учествува во создавањето на нови клетки, синтезата на ДНК, формирањето на црвените крвни клетки и нормалното функционирање на нервниот систем. Бидејќи човечкиот организам не може сам да произведува фолат, неопходно е секојдневно да се внесува преку разновидна исхрана или, кога е потребно, преку додатоци во исхраната.
Што е фолат?
Фолатот е витамин растворлив во вода и припаѓа на Б-комплексот витамини. Во храната природно се наоѓа во зеленчукот, мешунките, овошјето и некои производи од животинско потекло. Покрај природниот фолат, постои и фолна киселина, синтетичка форма на витаминот која се користи во додатоците во исхраната и за збогатување на одредени прехранбени производи. Организмот ги користи и двете форми за извршување на истите важни биолошки функции.
Зошто е толку важен?
Фолатот има клучна улога во создавањето и обновувањето на клетките. Тој е неопходен за синтеза на ДНК, раст и развој на ткивата, како и за создавање на здрави црвени крвни клетки. Овој витамин е особено важен во периодите на брз раст, како што се бременоста, детството и адолесценцијата. Во првите недели од бременоста, фолатот е неопходен за правилно формирање на невралната туба – структура од која подоцна се развиваат мозокот и ‘рбетниот мозок на плодот. Недоволниот внес во овој период значително го зголемува ризикот од сериозни вродени аномалии. Покрај тоа, фолатот заедно со витамините Б6 и Б12 учествува во метаболизмот на хомоцистеинот – соединение кое, кога е покачено во крвта, се поврзува со поголем ризик од кардиоваскуларни заболувања.
Кои се најдобрите природни извори?
Најбогати природни извори на фолат се темнозелениот лиснат зеленчук, како спанаќот, кељот и брокулата, но и мешунките, особено леќата, гравот и грашокот. Добри извори се и авокадото, аспарагусот, цитрусното овошје, јаткастите плодови, јајцата и црниот дроб. Во многу земји, брашното, житарките и други производи од житарки дополнително се збогатуваат со фолна киселина со цел да се намали ризикот од недостаток кај населението. Најдобар пристап е редовна консумација на разновидна храна богата со природен фолат, бидејќи таа истовремено обезбедува и многу други витамини, минерали и растителни биоактивни соединенија.
Што се случува при недостаток?
Недоволниот внес на фолат може постепено да доведе до мегалобластна анемија – состојба при која организмот создава помал број, но поголеми и функционално послаби црвени крвни клетки. Најчести симптоми се замор, слабост, бледило, намалена концентрација, раздразливост и отежнато дишење при физички напор. Долготрајниот недостаток може негативно да влијае и врз функционирањето на нервниот систем. Ризикот од недостаток е поголем кај лица со заболувања кои ја намалуваат апсорпцијата на хранливите материи, кај лица кои консумираат поголеми количини алкохол, како и кај бремени жени поради зголемените потреби.
Кој има потреба од дополнителен внес?
За повеќето здрави возрасни лица, разновидната исхрана обезбедува доволни количини фолат. Сепак, постојат ситуации кога се препорачува дополнителен внес на фолна киселина. Жените кои планираат бременост и оние кои се во првиот триместар треба да земаат додаток со фолна киселина, бидејќи правилниот развој на нервниот систем на плодот започнува уште пред многу жени да дознаат дека се бремени. Поради тоа, повеќето национални и меѓународни препораки советуваат внес од најмалку 400 микрограми фолна киселина дневно, започнувајќи најмалку еден месец пред планираната бременост. Во одредени случаи, лекарот може да препорача и повисоки дози, особено кај жени кои претходно имале бременост со дефект на невралната туба или имаат други ризик-фактори.
Фолатот е витамин кој игра централна улога во растот, развојот и нормалното функционирање на човечкиот организам. Тој придонесува за создавање здрави крвни клетки, правилна синтеза на ДНК и нормален развој на нервниот систем, а неговото значење е особено големо во текот на бременоста.
Редовната консумација на зелен лиснат зеленчук, мешунки, овошје и други намирници богати со фолат претставува најдобар начин за обезбедување доволен внес. Кога потребите се зголемени, како во периодот пред и за време на бременоста, употребата на фолна киселина како додаток во исхраната може да биде важен дел од превенцијата на сериозни вродени аномалии и поддршката на здравата бременост.
