Титаниум диоксидот (TiO₂) е природен минерал кој со децении се користи во прехранбената индустрија како бел пигмент и средство за подобрување на изгледот на храната. Благодарение на неговата интензивна бела боја и способност да ја рефлектира светлината, се додава во различни производи за да им даде посветла боја, порамномерна текстура и попривлечен изглед.
Во последните години титаниум диоксидот стана предмет на бројни научни и регулаторни дискусии, што доведе до различни одлуки во различни делови од светот. Затоа е важно да се разбере што претставува ова соединение, зошто се користи и што покажуваат досегашните научни докази.
Што е титаниум диоксид?
Титаниум диоксидот е неорганско соединение добиено од природни минерали кои содржат титаниум. По ископувањето, минералот се прочистува и се обработува во многу фин бел прав.
Во прехранбената индустрија се користи како средство за белење и за подобрување на изгледот на храната. Неговата основна улога не е да го промени вкусот или хранливата вредност, туку да обезбеди поинтензивна бела боја, подобра непрозирност и постабилен изглед на производите. Во одредени производи може да помогне и во заштита од светлина, со што се намалуваат промените во бојата и се продолжува стабилноста на производот.
Најчесто се користел во производи како слатки, глазури, гуми за џвакање, прашкасти шеќери, некои млечни производи и други кондиторски производи.
Дали титаниум диоксидот е безбеден?
Прашањето за безбедноста на титаниум диоксидот денес нема едноставен одговор, бидејќи различни регулаторни институции донесоа различни заклучоци.
Во Соединетите Американски Држави, Американската администрација за храна и лекови (FDA) и понатаму дозволува употреба на титаниум диоксид како адитив во храната, при што неговата количина не смее да надмине 1% од тежината на производот. Според FDA, достапните податоци не покажуваат ризик при вакви нивоа на изложеност.
Од друга страна, Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) во 2021 година повторно ја процени неговата безбедност и заклучи дека титаниум диоксидот повеќе не може да се смета за безбеден како адитив во храната. Причината не беше тоа што е докажано дека предизвикува штета, туку што не можеше целосно да се исклучи можноста за генотоксичност – потенцијал за оштетување на генетскиот материјал по долготрајна изложеност. Врз основа на оваа проценка, Европската Унија од 2022 година ја забрани употребата на титаниум диоксид (E171) во храната.
Важно е да се нагласи дека оваа одлука се заснова на принципот на претпазливост и на постоење научна неизвесност, а не на докажана штетност кај луѓето при вообичаена исхрана.
Други примени на титаниум диоксидот
Освен во храната, титаниум диоксидот има широка примена и во многу други производи. Во кремите за сончање тој служи како физички УВ-филтер кој ги одбива и расфрла UVA и UVB зраците, обезбедувајќи заштита на кожата. Исто така се користи во производството на бои, хартија, пластика, гума, мастила, козметика и фармацевтски производи, каде што придонесува за белината, покривноста и стабилноста на производите.
Дали титаниум диоксидот предизвикува рак?
Меѓународната агенција за истражување на ракот (IARC) го класифицира титаниум диоксидот како „можеби канцероген за луѓето“ (Група 2B), но оваа класификација се однесува исклучиво на вдишување на големи количини честички во работна средина, а не на внесување преку храната. При проценката биле анализирани студии кај работници изложени на високи концентрации на прашина од титаниум диоксид. Дел од тие студии покажале можен пораст на ризикот од рак на белите дробови, додека други не нашле таква поврзаност. Поради тоа, IARC оцени дека доказите кај луѓето се ограничени и не донесе заклучок за ризик при консумирање храна што содржи титаниум диоксид.
До денес нема убедливи клинички докази дека внесувањето титаниум диоксид преку исхраната предизвикува рак кај луѓето.
Титаниум диоксидот долго време се користеше како адитив за подобрување на изгледот на храната. Денес постојат различни регулаторни пристапи: FDA во САД сè уште дозволува негова употреба во ограничени количини, додека Европската Унија ја забрани употребата во храната врз основа на принципот на претпазливост поради нерешени прашања поврзани со можната генотоксичност.
За потрошувачите ова значи дека производите на европскиот пазар повеќе не содржат титаниум диоксид како адитив во храната, додека во некои други земји тој и понатаму може да се користи во согласност со локалните прописи. Научните истражувања продолжуваат, а идните сознанија ќе придонесат за уште попрецизна проценка на неговата долгорочна безбедност.
