Ликопенот е природен пигмент кој им ја дава препознатливата црвена и розова боја на многу овошја и зеленчуци. Тој припаѓа на групата каротеноиди – растителни соединенија познати по своите антиоксидативни својства. Најбогати извори на ликопен се доматите и производите од домати, но значајни количини се наоѓаат и во лубеницата, розовиот грејпфрут, гуавата и папајата.
Во последните неколку децении ликопенот привлече големо внимание поради можната улога во заштитата од кардиоваскуларни заболувања, одредени видови рак и оштетувања предизвикани од оксидативен стрес. Иако резултатите од истражувањата се ветувачки, научните докази сè уште не се доволни за да се препорача ликопенот како средство за превенција или лекување на болести.
Што е ликопен?
Ликопенот е каротеноид кој природно се синтетизира во растенијата. За разлика од некои други каротеноиди, како бета-каротенот, ликопенот не се претвора во витамин А во организмот. Наместо тоа, неговото главно биолошко дејство се должи на неговата способност да ги неутрализира слободните радикали и да го намали оксидативниот стрес.
Слободните радикали се реактивни молекули кои природно се создаваат во организмот како резултат на нормалниот метаболизам, но и под влијание на пушење, загадување, УВ-зрачење и други фактори. Во умерени количини тие имаат важна физиолошка улога, но кога нивното создавање ќе ја надмине способноста на организмот да ги неутрализира, може да дојде до оксидативен стрес, кој се поврзува со стареењето и развојот на повеќе хронични заболувања.
Ликопен и здравјето
Најдобро проучениот потенцијален ефект на ликопенот е неговото влијание врз кардиоваскуларното здравје. Неколку клинички студии покажуваат дека внесување на најмалку 12 mg ликопен дневно може умерено да придонесе за намалување на крвниот притисок, особено кај лица со веќе покачени вредности. Сепак, овие резултати не се доволни ликопенот да се препорача како терапија за хипертензија.
Ликопенот интензивно се истражува и во областа на превенцијата на ракот. Повеќе опсервациски студии покажуваат дека луѓето кои редовно консумираат храна богата со ликопен имаат помал ризик од некои видови рак, особено рак на простата, дојка и бели дробови. Меѓутоа, рандомизираните клинички испитувања досега не покажаа конзистентни резултати кои би потврдиле дека самиот ликопен, без останатите компоненти на храната, е одговорен за оваа заштита. Затоа моментално не постојат препораки за употреба на ликопенски додатоци со цел превенција или лекување на малигни заболувања.
Истражувањата исто така сугерираат дека ликопенот може да помогне во заштитата на кожата од оксидативните оштетувања предизвикани од ултравиолетовото зрачење. Сепак, овие ефекти се ограничени и никако не претставуваат замена за кремите со заштитен фактор или другите мерки за заштита од сонце.
Колку ликопен ни е потребен?
Во моментов не постои официјално препорачана дневна количина за ликопен, бидејќи нема доволно научни докази за да се утврдат конкретни нутритивни потреби.
Некои клинички студии покажуваат дека дневен внес од околу 12 mg може да има поволен ефект врз крвниот притисок кај лица со хипертензија. За споредба, просечниот дневен внес кај населението во САД се проценува на околу 2 mg, што одговара приближно на количината што се наоѓа во половина чаша чери домати.
Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) утврди прифатлив дневен внес од 0,5 mg ликопен по килограм телесна тежина од сите извори, додека Американската агенција за храна и лекови (FDA) призна повеќе форми на ликопен како безбедни за употреба во храната.
Дали ликопенот е безбеден?
Ликопенот кој природно се внесува преку храната се смета за безбеден за сите возрасни лица, а ризикот од прекумерен внес е многу мал. Кај лица кои подолг период консумираат многу големи количини храна богата со ликопен може да се појави жолтеникава или портокалова пребоеност на кожата, состојба позната како ликопенемија. Таа е безопасна и постепено исчезнува по намалување на внесот на ликопен.
Поголема претпазливост е потребна при употреба на концентрирани додатоци во исхраната. Лицата кои земаат антикоагулантни лекови или терапија за намалување на крвниот притисок треба претходно да се консултираат со својот лекар, бидејќи ликопенот може да влијае на дејството на овие лекови. Од претпазливост, бремените жени исто така не треба да користат ликопенски додатоци без препорака од здравствен работник.
Најдобри извори на ликопен
Најголем дел од ликопенот во исхраната потекнува од доматите и производите од домати. Особено богати извори се доматното пире, доматниот сок, доматната паста и сушените домати. Добри извори се и лубеницата, гуавата, папајата и розовиот грејпфрут.
Интересно е што термичката обработка на доматите ја зголемува биорасположливоста на ликопенот. Затоа организмот полесно го апсорбира ликопенот од доматен сос, пире или паста отколку од свежи домати. Бидејќи ликопенот е растворлив во масти, неговата апсорпција дополнително се подобрува кога храната се консумира заедно со мала количина здрави масти, како маслиново масло.
| Храна | Порција | Ликопен (mg) |
|---|---|---|
| Доматно пире | 1 чаша | 54,4 |
| Сушени домати | 1 чаша | 24,8 |
| Гуава | 1 чаша | 8,6 |
| Лубеница | 1 чаша | 6,9 |
| Свеж домат | 1 чаша | 4,6 |
| Розов грејпфрут | 1 чаша | 3,3 |
Ликопенот е природен каротеноид со силни антиоксидативни својства кој најмногу се наоѓа во доматите и другите црвени плодови. Досегашните истражувања покажуваат дека исхраната богата со ликопен може да биде поврзана со подобро кардиоваскуларно здравје, помал ризик од одредени видови рак и подобра заштита на кожата од оксидативни оштетувања. Сепак, овие резултати главно се базираат на опсервациски студии, а клиничките испитувања сè уште не обезбедиле доволно цврсти докази за употреба на ликопен како терапевтски додаток.
Најдобриот начин за внесување ликопен останува разновидната исхрана богата со домати, производи од домати и друго овошје и зеленчук, наместо рутинска употреба на додатоци во исхраната.
